FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Ismail Qemali is a historical personality with a very prosperous and very complex political activity. This multifaceted activity occupies a period of almost 60 years, filled with armed movements, parliamentary wars, liberation uprisings, and rapid “ebbs and flows” in which he was a very active participant in the war, as an ideologue, as a leader, as an organizer and diplomat. His activity and views are multifaceted. An important place in the system of his views is also occupied by the concepts he had on state building.
To understand the basis of Ismail Qemali's concepts on the form and administrative structure of the Albanian state, let us take a brief look at his formation and activity as a functionary in the Turkish administration, in which he served for about 35 years.
CIVIL SERVANTS IN THE OTTOMAN EMPIRE
He began his life as a civil servant in the Ottoman Empire's administration in Istanbul, where he quickly distinguished himself as a person endowed with broad culture, with deep and constructive erudition. His deepening studies in legal sciences and his intelligence, all of which allowed him to quickly enter the Ottoman administration and perform various important functions as a governor, as secretary general of the Ministry of Foreign Affairs, and as a state advisor.
During these years of diverse state activities, he recognized the numerous, acute and difficult problems that required solutions or at least a stance in front of the state and the public. These concerns, cultural and ideological formation led him to think that the Ottoman Empire had to get out of the difficult situation in which it was immersed. To get out of this situation, he thought that the only doctrine that would give way to a solution for it was the implementation of the doctrine of Mithat Pasha, which was the most progressive for Turkey at that time.
The content of this doctrine led Ismail Qemali to associate with Mithat Pasha, who was the leader of the Ottoman liberal movement. In particular, he agreed with the essence of his ideas, which was the conviction that the Ottoman Empire could enter the path of progress and modernization through reforms and not through revolution.
Thus he thought that the absolute system of the Sultan would be liquidated, which would be replaced by a constitutional regime without eliminating the royal crown, but limiting the absolute power of the sovereign. He also agreed with the principle of decentralizing state administrative power in favor of the bourgeoisie and in particular the numerous nationalities of the Empire, which would thus gain the right to provincial self-government, within the framework of the Ottoman Empire.
So as can be seen, Ismail Qemali aimed to achieve provincial self-government of nationalities, through the radical regulation of the Empire and not by being interested only in the autonomy of one or another nationality, but for all nationalities at the same time, through the radical regulation of the Empire. Ismail Qemali not only adopted these ideas, but tried to implement them during his career as a functionary of the Ottoman Empire and some of them accompanied him even in his duty as the head of the first national state.
LIBERAL VIEWS OF ISMAIL QEMALI
Ismail Qemali became an enemy of sultanic absolutism precisely from the angle of these liberal views. This led him to participate in the drafting of the constitution of 1876, or in the drafting of several memoranda sent to the Sublime Porte, where the absolute policy of the Sultan was opposed and the decay of the conservative administrative system was exposed. All this activity gave Ismail Qemali a very good understanding of the mechanism of state administration.
The activity he developed in the Ottoman Empire as its functionary clearly showed that he was an enlightened and reformist activist, representative of the interests of the liberal bourgeoisie of all nationalities. The great prestige he enjoyed in Turkey and in the high diplomatic, patriotic and intellectual circles of Europe, his liberal, democratic and progressive sentiments, made him a well-known and authoritative figure, but also a dangerous enemy and a sign of blow to the anachronistic, Ottoman autocracy with which Ismail Qemali could not agree.
For decades until the end of the 19th century, Ismail Qemali stood out as a militant of the Ottoman liberal democratic movement, within the framework of which he thought that the Albanian national issue would also find a solution. But at the beginning of the 20th century, when the Ottoman liberal movement entered the path of Turkish nationalism, which complicated the resolution of national issues in the empire, Ismail Qemali, without giving up his liberal point of view, separated the Albanian national liberation movement from the Ottoman bourgeois liberal movement and turned it into a separate issue.
Me një përgatitje të tillë politike dhe horizont kulturor, ai u ingranua shumë shpejt në radhët e lëvizjes kombëtare shqiptare, duke marrë pjesë aktivisht në të, ku u shqua si politikan, diplomat dhe statist i madh, që u mbrujt me traditat e kulturës më përparimtare të kohës e të vendit të vet, që asimiloi gjithçka të mirë që kishte lëvizja çlirimtare shqiptare me armë e me penë dhe që e ndoqi këtë lëvizje deri në kurorëzimin fatlum.
Kombi shqiptar me plot të drejtë e konsideron atë si protagonistin kryesor të Kuvendit të Vlorës i cili, shpalli më 28 Nëntor 1912 pavarësinë kombëtare. Pavarësisht nga origjina për vetë formimin e tij shumëvjeçar, ai u brumos si burrë shteti demokrat, duke u zgjedhur dhe kryetar i qeverisë së parë shqiptare, duke u bërë kështu udhëheqësi kryesor i jetës politike të vendit në momente jashtëzakonisht të ndërlikuara dhe të vështira që kaloi Shqipëria, e rilindur në periudhën kritike të ndërhyrjeve të Fuqive të Mëdha dhe të monarkive fqinje, të cilat u turrën për ta asgjësuar atë.
BAZAT E PARA TË SHTETIT SHQIPTAR
Shpallja e pavarësisë shënoi fillimin e një etape të re historike që shtronte detyra te reja dhe të ndërlikuara përpara popullit shqiptar dhe udhëheqësve të Lëvizjes Kombëtare, që kishin marrë përsipër barrën e rëndë të krijimit të shtetit të pavarur. Kryetarit dhe qeverisë i dolën detyra të mëdha për organizimin e shtetit dhe ngritjen e administratës shtetërore, sigurimin e njohjes ndërkombëtare të Shqipërisë dhe kufijve të saj që përfshinin trevat e banuara prej shqiptarëve.
Që në dhjetor të vitit 1912, u morën masat për hedhjen e bazave të para të organizimit të shtetit dhe u miratuan aktet e para legjislative që u përcaktuan nga vendimet e kuvendit kombëtar, i cili përfshinte delegatë nga të gjitha krahinat e Shqipërisë dhe përfaqësonte objektivisht vullnetin e gjithë kombit, duke u bërë organi më i lartë i shtetit shqiptar, mbrojtësi dhe shprehësi i sovranitetit shtetëror.
Prandaj vendimet e tij kishin vlerën e ligjeve kushtetuese që sanksiononin vullnetin e popullit shqiptar për shkëputje nga Perandoria Osmane e, për krijimin e një shteti të pavarur. Organ tjetër që zgjodhi kuvendi ishte dhe pleqësia kompetencat e së cilës nuk u përcaktuan shprehimisht nga kuvendi kombëtar, por ky pranoi pikëpamjen se pleqësia nuk ishte një parlament apo senat dhe se nuk kishte të drejtë të shkarkonte ministrat, por duhej konsideruar si një organ këshillimi dhe kontrolli ndaj qeverisë.
NJË MBRET QË NUK SUNDON
Kuvendi Kombëtar u kufizua me Shpalljen e Pavarësisë dhe me zgjidhjen e qeverisë dhe të pleqësisë. Ai nuk mori në shqyrtim çështjen e formës së qeverisjes së shtetit shqiptar. Por dihet se shumica dërmuese e aktivistëve të rilindjes, duke përfshirë dhe përfaqësuesit që morën pjesë në kuvendin e Vlorës, mendonin se Shqipëria duhet të lindte si një shtet monarkik, sepse Monarkinë ata e shikonin me të drejtë ose pa të drejtë ashtu, siç e kishin parë të gjithë themeluesit e shteteve ballkanike, madje dhe europiane, si konsolidim të shtetit kombëtar.
Në fakt të gjitha shtetet ballkanike ishin Monarki. Por personalitetet politike të kohës dalloheshin nga mënyra se si e konceptonin Monarkinë, absolute apo parlamentare. Pikërisht në këtë kuadër Ismail Qemali, shfaqet me pikëpamjet më progresive, jo vetëm për Shqipërinë por edhe për Ballkanin, pasi ai ishte për një Monarki konstitucionale ku sipas parimit, kur pushteti do të qe në duart e përfaqësuesve të popullit, Mbreti do të kishte funksionin e kryetarit të shtetit i cili “do të mbretëronte, por nuk do të sundonte”.
PRO ARDHJES SË PRINC VIDIT
Mendimi i tij u përkrah edhe nga përfaqësues të qeverisë dhe gjeti pëlqimin në mbledhjen e qeverisë, ku u miratua programi i komisionit që do të parashtronte kërkesat e shqiptarëve përpara Fuqive të Mëdha, në një nga këto kërkesa përcaktohej dhe vendosja në Shqipëri e një monarkie kushtetuese me një mbret nga vendet europiane. Me gjithë parashtrimin që iu bë nga komisioni shqiptar Konferencës së Ambasadorëve në Londër ajo nuk bëri ndonjë përcaktim zyrtar të formës së qeverisjes.
Ajo vetëm përcaktoi se Shqipëria shpallej principatë sovrane, autonome e trashëguar me një princ të caktuar nga Fuqitë e Mëdha. Caktimin e një mbreti europian Ismail Qemali dhe patriotët e shihnin si personifikimin e një zhvillimi të shpejtë ekonomik e politik e shoqëror të vendit. Prandaj Ismail Qemali në cilësinë e kryetarit nguli këmbë pranë fuqive, që të shpejtohej caktimi i Princit, i cili sipas tyre do të siguronte stabilitetin e qeverisë kombëtare dhe do të zhdukte të gjitha vështirësitë e brendshme, duke siguruar një zhvillim të ri të vendit.
Këto qenë arsyet që Ismail Qemali dhe patriotë të tjerë do të vlerësonin ardhjen e princ Vidit në Shqipëri, si një faktor pozitiv, që do të ndikonte në realizimin e aspiratave kombëtare dhe do ta udhëhiqte vendin drejt bashkimit kombëtar. Por zhvillimi i ngjarjeve tregoi se nga Princ Vidi nuk mund të pritej që ai të vepronte për interesat e Shqipërisë, kur këto binin në kundërshtim me vullnetin e Fuqive të Mëdha.
ADMINISTRATA, GJYKATAT, XHANDARMËRIA…
Meqenëse Konferenca e Ambasadorëve nuk bëri përcaktimin mbi formën e shtetit, shteti i pavarur shqiptar u krijua si një shtet me sistem parlamentar, rolin e të cilit e plotësonte Kuvendi Kombëtar, i cili edhe pasi i dha fund punimeve të tij, ruante prerogativat si organi më i lartë i shtetit. Por në kushtet ekzistuese Kuvendi Kombëtar nuk pati mundësinë efektive të mblidhej dhe në të vërtetë qeveria e Ismail Qemalit në bazë të pushtetit që i ishte deleguar nga kuvendi, përqendroi në duart e saj të gjithë pushtetin shtetëror, duke zhvilluar një veprimtari administrative ashtu dhe legjislative.
Pavarësisht se kjo veprimtari ka qenë më e kufizuar për shkak të rrethanave të luftës ballkanike, janë pikërisht këto rrethana të jashtëzakonshme që shpjegojnë përse Ismail Qemali nuk qe në gjendje të zbatonte plotësisht parimet e veprimit konstitucional, duke mos ja njohur pleqësisë të drejtën e votës deliberative, siç e kërkon parimi konstitucional dhe duke ia kufizuar këtë të drejtë vetëm me votën konsultative.
Kështu Shqipëria që nga fundi i vitit 1912, i kishte elementët e një organizimi shtetëror të pavarur, siç janë qenia e një popullsie të caktuar në një territor të caktuar dhe e një pushteti publik që e drejton atë. Ismail Qemali për të vënë shtetin e ri shqiptar mbi baza të organizuara, së bashku me qeverinë morën masat për ngritjen e strukturave organizative, si ngritjen e administratës shtetërore, organizimin e gjykatave, xhandarmërisë, policisë etj.
SHQIPËRIA TË NDAHET NË TRE KANTONE
Idetë për mënyrën e organizimit të vendit ai i kishte shfaqur para shpalljes së pavarësisë. Në atë kohë duke parashikuar vështirësitë që do të ndesheshin në organizimin e një pushteti të përqendruar, ai kishte shprehur mendimin për ndarjen e Shqipërisë në kantone, si mbas shembullit të Zvicrës. Por në këtë çështje ai shfaqi një pikëpamje jo të drejtë, e cila rridhte nga fakti se ai duke jetuar për dhjetëra vjet larg Shqipërisë, nuk e njihte mirë vendin dhe i dha rëndësi të madhe peshës që ushtronin në jetën e brendshme të popullit shqiptar, dallimet e tij krahinore dhe fetare.
Në këtë mes duket se ndikoi dhe ekzistenca e autonomive lokale të disa krahinave që kishin ekzistuar, dhe të cilat Perandoria Osmane nuk kishte mundur t’i asgjësonte. Këto autonomi ai mendonte se mund të shfrytëzoheshin në të mirë të shtetit modern. Këtë ide e ruajti dhe pas shpalljes së pavarësisë dhe u përpoq ta pasqyronte dhe në hartimin e Kanunit të Përtashëm të administratës civile të shtetit shqiptar. Sipas Ismail Qemalit, Shqipëria do të ndahej në tre kantone, me kryeqytete Shkodrën, Durrësin, Vlorën, të cilët do të kishin për qeveritarë respektivisht Preng Bibë Dodën, Esat Pashë Toptanin e Ismail Qemalin.
Idenë kantonale të tij, ai e përforcoi sidomos në fjalimin që mbajti në mitingun popullor të Vlorës më 21 tetor 1913, ku theksoi se çdo krahinë (kanton), duhej të qeverisej sipas veçorive të saj. “Nga kjo- theksonte ai,- del që labi do të jetë lab, gega gegë dhe toska toskë dhe secili do të punojë vetëm për Labërinë, për Gegërinë dhe Toskërinë, por të gjithë me ideale shqiptare do të punojnë si shqiptar dhe do të vriten si shqiptarë për Shqipërinë, duke marrë fuqinë prej përparimit të vendit të vet”.
JO NDARJES SË SHQIPËRISË NË KANTONE
Por veçoritë krahinore që jepte Ismail Qemali, nuk përbënin arsye për ndarje në kantone. Në ndonjë vend perëndimor kishte një farë autonomie administrative lokale, por kjo s’kishte të bënte me kantonet në Zvicër, që ishin ndarë sipas veçorive gjuhësore, fetare, lokale. Dihet se Shqipëria në kufijtë e vitit 1913, në shumicën e saj dërrmuese përbëhej nga popullsi e thjeshtë shqiptare. Pra një sistem i tillë i zbatuar në një shtet me përbërje heterogjene kombëtare siç qe Zvicra, nuk mund të zbatohej në një shtet të tillë me homogjenitet etnik, siç ishte Shqipëria.
Një rrethanë e tillë nuk ka qenë e paditur për Ismail Qemalin. Propozimi i bërë prej tij për ndarjen e Shqipërisë në kantone në këtë kohë, nuk përputhej me detyrën që i dilte shtetit shqiptar, për forcimin e administratës dhe centralizimit të saj. Kjo nuk ishte rruga për ruajtjen e “unitetit” kombëtar të Shqipërisë dhe të pavarësisë së tij. Siç tregoi koha qysh atëhere, pavarësia e Shqipërisë mund të sigurohej vetëm në luftë me separatizmin, që kishin mbjellë klikat feudale të përkrahura nga fuqitë dhe shtetet fqinje. Zhdukja e pushteteve separatiste dhe vendosja e një drejtimi të centralizuar qe e vetmja rrugë për përparimin ekonomik shoqëror e politik të Shqipërisë. Interesat kombëtare kërkonin që ajo të mbetej një dhe e pandarë dhe nga pikëpamja administrative.
Është kjo arsyeja që ideja e tij nuk u pranua nga shumë anëtarë të qeverisë, midis të cilëve edhe nga atdhetarë të shquar, madje edhe nga bashkëpunëtorët e tij të afërt, si Luigj Gurakuqi, Petro Poga, Pandeli Cale etj. Ata kundërshtuan ndarjen e vendit në kantone, duke e cilësuar atë si një “masë të dëmshme për bashkimin e për rrojtjen e kombit tonë”.
Ata theksonin me të drejtë se që të forcohej kombi, duhej të mos thellohej ndarja midis krahinave përkundrazi, këto duhej të lidheshin ngushtë me njëra tjetrën dhe të administroheshin nga një qendër e vetme. Kritikat e bëra në këtë çështje Ismail Qemali i mori parasysh dhe aq më tepër tregoi, se ai nuk ishte shumë i bindur në epërsinë e organizimit kantonal, për kushtet e vendit. Si rrjedhim ideja e tij kantonale nuk u përfshi në “Kanunin e Përtashëm” dhe nuk u pasqyrua në ligjet që qeveria e Vlorës filloi të shpallte dhe të zbatonte.
“KANUNI I PËRTASHËM” DHE LIGJET E REJA
After numerous discussions about the directions that the organization of the administration would take, the proclamation by the Provisional Government in November 1913 of the “Current Canon”, which we mentioned above, the law that determined the new administrative division of the country, was of particular importance. The Canon would regulate in detail the administrative division and the powers of local bodies. It defined a normative act based on the principle of the administrative centralization of the country according to the model of European states.
At its foundation was the principle of creating a central administration. According to the canon, Albania was divided into prefectures that represented the highest local unit and these in turn into sub-prefectures and provinces. From the norms contained in the canon, it emerged that in Albania power would be concentrated in the hands of the Government of Vlora. The laws that the government issued for the organization of the links of the local administration constituted an important step since they differed from the Turkish imperial administration, due to the fact that they gave the Albanian state to a certain extent, the physiognomy of a modern state in form and content with a progressive centralized administration.
Such laws that differed from previous legislation were, for example; the exclusion of intervention by state bodies in justice matters, or the separation to a certain extent of state institutions from religious ones. They also issued new acts such as on the method of dividing inheritance, etc. Despite the fact that the law on administrative-territorial division was not fully implemented, as the Government of Vlora remained in force only two months after its approval, it constituted a serious attempt to establish a local administration based on relatively democratic criteria, while it envisaged the functioning of elected bodies, albeit with limited powers.
To this effort of the president and his government, to give the country appropriate and modern structures, other measures should be added, such as designating the Albanian language as the official language, opening schools, etc. In conclusion, we can say that the contribution that Ismail Qemali and the government made in approving important acts of the canon, for the organization of the central state apparatus and the organization of local administration bodies, helped to complete the complete physiognomy of the organized and independent Albanian state, both at the center and at the base. He and his government laid new foundations for local administration in the country. / Memorie.al/ By Prof. Dr, Kaliopi Naska
Lini një Përgjigje