FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Time is never enough to say everything. Even more so a book. Every time you look back, something will have been left unsaid. "Insufficient time", is how Helena Kadare called her book of memoirs. A 730-page book, where the writer and wife of Ismail Kadare, tells her memories of when she was a maid in Elbasan and memorized the poems of a young writer who was studying in Moscow and who fate wanted to become her husband. The life of Helena Gushi, later Kadare, did not turn out like everyone else's. Fate had reserved another life for her, which she had dreamed of many times. When she was a high school student, she received her first letter from Is, as she says, but which she had never thought would be like this, filled with so many emotions.
She was the wife of the man who would bring Albania out of isolation, through his works, even when the dictatorship was at its peak. Personal feelings alongside a not-so-simple man, from the first kiss, to the jealousies, the fights, to the sleepless nights, for a novel that was expected to be published.
"Being a writer herself, Ismail Kadare's wife, Helena, reveals the fate of an unusual couple. In this story full of events, which emerge and transcend the ordinary of a shared life, the actuality of a half-century that has seen the apogee, and then, the agony and end of communist regimes in Eastern Europe, unfolds.
"In the circle of friendships, meetings, and shared secrets, this couple finds the energy and courage to overcome the anxiety that the dictatorship exerted on the inhabitants of the most closed and mysterious country in Europe," notes the French publishing house "Fayard."
Kadare has always been discussed as the writer who had a very delicate relationship with the dictatorship. In her memoirs, Helena tells of the meetings of the Writers' League, the plenums, the complaints, the criticisms, the book bans…! All that period of anxiety, when everyone thought that the end had come for them too, when people were questioned by investigators about the writer's possible "agent" connections, his visits to France…!
Relationships with those in power, shown directly or indirectly, with Enver and Nexhmije Hoxha, Ramiz Alina, the children of the suicidal prime minister, Mehmet Shehu...! From this voluminous book, we have selected a few parts from those difficult moments, full of anxiety, when tomorrow was never certain.
Excerpts from the book "Not Enough Time", by Helena Kadare
Accused of being an agent of Mehmet Shehu –
Disa ditë pas kthimit nga Frankfurti, Is e thirrën në Komitetin Qendror të PPSH-së, për t’i hequr vërejtjen për takimin me Martin Camajn. Is nuk kërkoi t’i bënte bisht asaj që kishte ndodhur. Në pyetjen e parë të Sofo Lazrit: “Është e vërtetë se në Frankfurt ke takuar Martin Camajn, shkrimtar armik, apo jo”? Is i qe përgjigjur pa mëdyshje: “Është e vërtetë”. Mbrojtja e tij ishte e thjeshtë: “Takimi ka qenë i rastësishëm. Veç kësaj, nuk e kam ditur që merret me veprimtari armiqësore”.
Ngjarjet e këtij viti do të rrokulliseshin me shpejtësi. Më 17 dhjetor ndodhi vetëvrasja apo vrasja e kryeministrit. Pas 2-3 ditësh, ai u shpall tradhtar. Menjëherë filloi të flitej për një komplot të madh, më të rrezikshmin e zbuluar gjer atëherë. Gjithë Shqipëria nisi të dridhej prej llahtaris. Gjithkush sillte ndër mend të afërmit që mund të goditeshin dhe rrezikun që vinte prej kësaj.
Ne rrezikoheshim nga dy drejtime, nga Bashkimi me Marietën, biri dhe nusja e kryeministrit të vrarë, që ishin izoluar dhe priteshin çdo ditë të arrestoheshin, si dhe prej Gim Myftiut, babai i të cilit, mund ta pësonte. Dhe po ta pësonte i ati, dihej, i biri do të kishte të njëjtin fat.
Viti 1982, hyri me këtë re të zezë. Ndërkaq, Bashkimi me Marietën ishin arrestuar. Por, e keqja s’do të mbetej me kaq. Më 28 janar, në mbrëmje, ishim mbledhur me ca miq për ditëlindjen e Is, kur një nga xhamat e dritares së dhomës së ndenjjes, u thye nga goditja me gur.
Gurët vinin nga rruga dhe Is mori në telefon Rajonin e Policisë. Policët erdhën menjëherë, u sollën shumë mirë, bënë ekspertizën. Disa ditë më pas, ngjarja u përsërit, këtë herë me goditje të derës së apartamentit. U përsërit i njëjti ritual: fotografimi, matjet, proces-verbalet.
Ky ishte fillimi i një historie të shëmtuar që zgjati shumë kohë. Kishim dëgjuar kaq shumë për marifetet që përdorin regjimet komuniste për të hedhur baltë mbi personalitetet e kulturës, por kjo telenovelë e pështirë, i kalonte të gjithë kufijtë e imoralitetit.
Në kohën që Tirana gëlonte nga mbledhjet për demaskimin e “krye komplotistit më të madh të të gjitha kohërave, Mehmet Shehut”, përpara banesës sonë, në mbrëmje qëllonte që dëgjoheshin britma: “Ismail Kadare, agjent i Mehmet Shehut”! Ose; “agjent i borgjezisë”! Dhe të mendoje që ishte ende deputet i Parlamentit, një fakt që detraktorët e tij, do ta kujtonin një kohë të gjatë më pas!
Dënimi i “Nëpunësit të pallatit të ëndrrave”
Proverbi: “Kur vijnë të këqijat, hapu derën”, merrte një kuptim të veçantë në vendet si yni. Në kohën që historia e përbaltjes ishte në kulmin e saj, një lajm i hidhur na erdhi nga Lidhja e Shkrimtarëve. Së shpejti do bëhej Plenumi i Letërsisë, ku do dënohej “Nëpunësi i pallatit të ëndrrave”. Mendimi i parë që na erdhi ishte: A kishte lidhje kjo gjë me çështjen e “xhamave të thyer”?
Plenumi u bë në mars, në sallën e madhe të Pallatit të Kulturës. Mbledhjen e kryesonte zëvendësi zyrtar i Enver Hoxhës, Ramiz Alia. Në radhët e para, midis anëtarëve të Byrosë Politike dhe të qeverisë, ishte gruaja e vetë diktatorit, Nexhmije Hoxha. Is ishte në presidium dhe prej andej ai duhej të dëgjonte para gjithë auditorit, kritikat më të ashpra. Ato po lexoheshin nga kryetari i Lidhjes. Unë isha me shoqet e mia të zyrës në sallë. Rrija krejt e mpirë, duke ndjekur me kujdes çdo lëvizje të fytyrës së vrenjtur të Is.
Pas frazave të frikshme, herë pas here, ndieja në krah shtrëngimin e heshtur e plot kuptim të mikeshës sime, Nasta Haxhiu. Nga tribuna vinin fjalë të rënda. Romani akuzohej se bënte aluzione për “regjimin komunist”. Ishte frika më e rrezikshme që mund t’i bëhej një vepre në Shqipëri.
Ndërkaq dëgjoja me habi citime të frazave të librit, fraza që unë i dija të gjitha përmendësh, por nuk e di se nga çfarë ndryshimi apo renditjeje të çuditshme të tyre, ngjanin edhe më të frikshme se ç’ishin. Të gjithë kujtuan se ky ishte fundi i Is. Atij vetë, për të dytën ditë i duhej të dëgjonte, me të njëjtën shprehje të ngrirë, ato që thuheshin për të…!
Bashkim Shehu, një javë pyetje për Kadarenë
Fati i tij, domethënë fati ynë, nuk varej fare nga ato që thoshte kryetari i Lidhjes së Shkrimtarëve apo diskutuesit e zellshëm. As nga sytë zhbirues të Nexhmije Hoxhës, të cilët, që nga radha e parë ku kishte zënë vend, nuk i ndaheshin.
Fati ynë vendosej në një tjetër vend, larg nga kjo sallë, në qelinë, apo në vendin e veçuar, ku po merreshin në pyetje Bashkim Shehu me të shoqen e tij të re, Marietën. Se çdo thoshin ata për ne, ishte shumë më fatale se gabimet e “Pallatit të ëndrrave”, që po numëroheshin aty…!
Bashkim Shehu bashkë me të shoqen, në vende izolimi të ndryshme, po pyeteshin intensivisht për ne. Këtë lajm e solli djali i tezes sime, Kujtim Kito…!
Më 1991, fill pas daljes nga burgu, në një letër të tij, Bashkim Shehu ka treguar atë që ka ndodhur. Ja teksti i letrës së tij, i botuar së pari në parathënien e librit të tij “Vjeshta e ankthit”, libër i botuar edhe në Francë, me titullin “L’automne de la peur”.
Desha të të shkruaj në krye për atë pjesë të hetuesisë sime më 1982, kur më kanë pyetur për ty. Më kanë pyetur intensivisht për rreth një javë, madje një herë më erdhi në mes të natës zëvendësministri i Brendshëm, Rexhep Kolli.
Të quanin “armik të vjetër të rrezikshëm”, që ishe munduar “t’ia hidhje partisë”, por “nuk ia hidhje dot”, se “partia” të kishte “njohur prej kohësh”, të kishte “dhënë dorën disa herë”, kurse tani “s’kishe ku të veje më”, etj.
Kërkonin të dinin çfarë mendimi kishe ti për regjimin, çfarë kishe thënë kundër Enver Hoxhës, madje të implikonin dhe në çështje agjenture, ngaqë më kanë pyetur nëse ti kishe shkuar ndonjëherë në Francë, i dërguar nga Mehmeti dhe kë ke takuar atje. Për të më nxjerrë pohimet që u duheshin, ata u përpoqën të më futnin, më së pari, në një gjendje vetëfajësimi total, gjë që ia arritën.
Then, as savior angels who would ease the pain of such guilt, they had to make me admit that the cause of my sins was, in fact, someone else, and this someone else could change from case to case, depending on who they needed me to testify for.
So, at first they had it with you, and then, when the investigations passed the agent chapter, with my parents. So, I was asked to affirm that my friendship with you; "was the main factor that had helped me to enter the hostile path" and consequently this had to be concretized with depositions regarding the questions I mentioned above..."!
The letter showed that the only thing they wanted to know about Is was that he was crazy about Enver Hoxha. This proved that the questions were asked according to direct instructions from Hoxha himself. They knew the rest…!
Saved by Enver Hoxha
…At the studio fireplace, just as before, without understanding whether he was defeated or victorious, Is was writing “Qorr-fermanin”, the long novella, which described almost exactly the horror that he had just experienced. The only difference was that the event was set in the Ottoman Empire…!
One day he told me something that surprised me. He said that what he was writing, he had no intention of publishing at all. It was the first time I had heard a statement of this nature. As he explained to me, his relationship as a writer, with what he was writing now, was different, completely different.
Another day he told me that what he had known for a long time had become clear once again: the clan against him was very strong, because it was headed by Enver Hoxha's wife. No one else would have persisted with such tireless zeal for something that the dictator did not like. But this was not understood only by him. There were many other close people who told us this.
It was clear that this time too he had been saved from the dictator. Because, as was already known, and as Is later said, only Enver Hoxha could save you from Enver Hoxha./Memorie.al
Lini një Përgjigje