FLASH
Shkruar nga Pamfleti
They spent their childhood counting victims, hearing gunshots and military helicopters, hearing horrific stories, and speaking their first words as refugees.
This year marked the 30th anniversary of the end of the war in Bosnia and Herzegovina. In the same period, Chechnya faced two devastating wars, while the Taliban were ousted from power in Afghanistan, only to return two decades later.
As the world was recovering from the aftermath of World War II, generations born in unstable states experienced things that will remain indelibly etched in memory.
From Bosnia and Herzegovina to Chechnya and Afghanistan, Radio Free Europe/Radio Liberty spoke with three people whose lives have been shaped by the conflicts they experienced as children.
The Dayton Generation in Bosnia
Nermin Mamelexhija was born just a few months after the signing of the Dayton Agreement, which ended the fighting in Bosnia and Herzegovina – a conflict that left over 100,000 people dead.
His parents fled to Germany from their birthplace in Turbe, and Nermin spent his early years there, before the family returned to Bosnia.
"We had a childhood like in a fairy tale," Nermimi, 30, tells Radio Free Europe from Braunschweig, Germany.
"The neighborhoods raised us, they only gave us a piece of bread and we were on the streets all day."
Despite growing up in Turbe – a small town in central Bosnia – in times of peace, the country remained damaged and divided.
The divisions left behind by Dayton were even more pronounced in elementary school. He studied in schools with a “two schools under one roof” system, meaning children were separated by ethnicity, despite learning from nearly identical curricula.
After university, Nermin returned to Germany. He never worked in Bosnia.
"What drove me to leave Bosnia was injustice. You need connections for everything, you need to find a way to get things done," he said.
According to data from the international organization, Transparency International, Bosnia and Herzegovina ranks as the second most corrupt country in Europe.
A study by the United Nations Population Fund shows that every second young person aged 18-29 is considering leaving Bosnia.
When Radio Free Europe spoke to Nermin five years ago, on the 25th anniversary of the Dayton Agreement, he hoped he would not be among those considering leaving.
He was in his final year of dentistry studies and wanted to find work in Bosnia so that "Austria or Germany wouldn't take a fully qualified worker."
"I would never give up my passport, it's the only thing that connects me to Bosnia," he says now.
“Bosnja më ka dhënë gjithçka… mirëpo të gjithë kanë të drejtë të vendosin çfarë duan dhe ku duan të jenë”.
Sot, kur ai flet me familjen e tij përmes platformave të ndryshme online, asnjëra prej motrave të tij nuk jeton në Bonje.
“Ende ndihem e brishtë”, nga plagët e Çeçenisë
Teksa Bosnja po dilte nga lufta, 3.000 kilometra larg, banorët e Groznit po strehoheshin nëpër bodrume.
Me përfundimin e Luftës së Parë Çeçene në gusht të vitit 1996, Hava, 8-vjeçare ishte kthyer në familjen e prindërve për ta gjetur atë shkrumb e hi. Ajo i ka kaluar disa javë duke jetuar në podrum, meqë bombat nuk ndaleshin në kryeqytetin çeçen.
Tre vjet më vonë ka nisur Lufta e Dytë Çeçene. Familja e Havës ka ikur dhe është strehuar në fshatin e gjyshes së saj. Në Grozni janë kthyer katër vjet më vonë, në një qytet të shkatërruar dhe ende në gjendje të jashtëzakonshme.
“Kur je fëmijë, je i izoluar nga gjithçka”, ka thënë ajo për Radion Evropa e Lirë.
“E kupton se çfarë po ndodh dhe luan lojëra të çmendura duke numëruar aeroplanët luftarakë apo helikopterët që sheh dhe garon me shokët se kush ka parë më shumë”.
Jasminko Haliloviq nga Muzeu i Luftës sugjeron se këto sjellje janë përpjekje e fëmijëve për të vendosur rregull në mesin e kaosit.
“Numërimi i shpërthimeve, mbledhja e predhave, ndërtimi i strehëve me jastëkë – të gjitha këto janë tentime për të fituar kontrollin e një botë të paparashikueshme”, vlerëson ai.
Hava, e cila ka kërkuar të mos i publikohet mbiemri, i kujton ditët pa ujë dhe rrymë, netët me orë policore dhe bërjen e detyrave me llambë gazi. Më shumë se 25 mijë njerëz janë vrarë në Luftën e Dytë Çeçene dhe mijëra të tjerë janë ende të zhdukur.
Prej vitit 2007, ky rajon rus është udhëhequr nga Ramzan Kadyrov, i akuzuar gjerësisht për abuzim me të drejta të njeriut. Shtetet e Bashkuara e kanë sanksionuar më 2020.
Hava tani punon si hulumtuese në Serbi dhe nuk ka jetuar në Çeçeni që dy vjet, mirëpo do të kthehej nëse do të zhdukej korrupsioni dhe do të kishte reforma.
“Rusia duhet të ndryshojë që unë të kthehem në Çeçeni”, thotë ajo. “Duhet të ndryshojë ashtu që të reflektojë pozitivisht në Çeçeni”.
Ndonëse lufta ka përfunduar vite më parë, ajo beson se gjenerata e saj nuk e ka përjetuar asnjëherë stabilitetin e plotë.
“Ende ndihem e brishtë sepse nuk mund të kthehem, dhe jam në një shtet tjetër duke tentuar të kuptojë se si funksionojnë gjërat”, ka thënë ajo.
“Shkolla ishte ëndërr” në Afganistan
Kur talibanët e pushtuan Kabulin për herë të parë më 1996, Nilofar Ebrahemi ishte trevjeçare dhe vishte rroba të djemve.
“Prindërit më vishnin si djalë, ndoshta sepse dëshironin djem, ndoshta për shkaqe sigurie”, ka thënë ajo.
Nilofar e ka kuptuar se është vajzë vetëm nga një mësues feje që i ka thënë të vendoste shami kur i kishte mbushur tetë vjet.
“Unë nuk isha ajo. Unë kurrë nuk luaja me kukulla, me vajza. Nuk qaja kurrë, sepse babai më kishte thënë se duhet të isha e guximshme si djemtë”, tregon ajo.
Nën regjimin e talibanëve, askush nga familja e saj nuk mund të punonte. Ndonjëherë ata as nuk mund ta përballonin blerjen e çajit dhe pinim ujë të vluar. Nëna e saj, e cila ishte me burka është rrahur një herë me kamxhik dhe Nilofari është përjashtuar nga shkolla.
“Shkolla më ishte bërë ëndërr. Më kujtohet që e mendoja se a kishte vende tjera në botë ku vajzat shkonin në shkollë apo nëse të gjithë fëmijët ishin në gjendjen time”.
Ajo ka mësuar shkrim-lexim nga babai, i cili besonte se fëmijët duhej të ishin gati për kohëra më të mira.
Nilofar ka hyrë më në fund në shkollë pas vitit 2001, kur forcat amerikane kanë nisur luftën kundër talibanëve.
Hamid Karzai është shpall lider i përkohshëm i Afganistanit dhe më pas është bërë president. Por, prapëseprapë, situata ishte e rrezikshme.
“Kishte shpërthime në rrugë, në mëngjes gjaku përhapej rrugëve dhe njerëzit vazhdonin e kalonin. Ishte bërë diçka normale”, tregon ajo.
Nilofar ka diplomuar, ka fituar bursë për studime të nivelit master në Indi dhe është kthyer në fund të viteve 2020 për të ligjëruar në një universitet privat. Ajo ka shkruar edhe për disa media dhe ka punuar në projekte për klimën.
Krejt kjo ka zgjatur gjashtë muaj. Gjithçka ka ndryshuar në gusht të vitit 2021, kur Shtetet e Bashkuara dhe forcat aleate janë tërhequr pas gati 20 vjetëve prej Afganistanit dhe talibanët janë ngjitur në pushtet.
Kufizimet ndaj grave ua kanë zhdukur të gjitha të drejtat. Ajo as nuk ka mundur të punojë, as të studiojë apo të lëvizë lirshëm.
“Unë jam grua që ka studiuar, që ka planifikuar studimet e doktoratës, që e donte punën dhe të gjitha këto u shkatërruan”, ka thënë ajo.
Pasaportën e kishte me afat të skaduar dhe kur arriti ta merrte të renë, ishte vonë për të ikur. Në Kabul ajo e ka nisur një projekt rrobaqepësie për gratë derisa një burrë “që dukej si taliban” i ka shkuar me armë në kokë dhe i ka thënë “A po e sheh këtë?”.
Nilofar është tani në Teheran dhe kërkon një vizë për Evropë. Ambasadat i kërkojnë dëshmi që situata është e keqe për gratë ndonëse, sipas saj, “e gjithë bota e di se çfarë po ndodh në Afganistan”.
Nëse aplikimi i refuzohet, ajo duhet të kthehet në Afganistan. “Nuk e di se çfarë do të ndodhë me mua”, thotë ajo.
Ndonjëherë u merr lakmi grave të paedukuara. “Ato ishin në shtëpi vazhdimisht. Unë luftova që të studioja, punoja dhe e kalova gjithë kohën time për asgjë në fund”.
Ëndrra për t’u kthyer në shtëpi
Tashmë 30 vjet pas Dejtonit, Bosnja, që e ka formësuar fëmijërinë e Nerminit, me vështirësi ndryshon, mirëpo ai thotë se dikur do të dëshironte të kthehej, pavarësisht se ka grua në Gjermani dhe mundësi më të mira për specializim në profesion.
Edhe Hava ëndërron të kthehet në Çeçeni një ditë.
"I dream of having a small house in the mountains and a guest house for tourists... a few chickens, a cat and maybe a goat," she says.
Nilofar's dream of studying in Afghanistan has only partially come true, as the Taliban have returned to power. Now she hopes to leave the country "where women live like in cages."
Nearly 30 years ago, a United Nations report on children and conflict warned that many of them could grow up with “material and emotional deprivations” and societies torn apart.
These words are still valid today in the lives of Nermin, Hava and Nilofar./REL
Lini një Përgjigje