FLASH
Shkruar nga Arben Shahini
On February 19, '91, at around 3:00 PM, the Plenum of the Central Committee of the Albanian People's Party issued a statement, emphasizing that the living conditions of students had improved considerably and rejected the students' request to remove Enver Hoxha's name from the University of Tirana, as unfounded. The Central Committee's resistance ended after two months, when the name Enver Hoxha was removed from the University of Tirana. Numerous special forces, for maintaining order and rapid intervention, equipped with rubber suits, rubber batons, tear gas and border dogs, had blocked the road leading from the Artistic Lyceum to the Radio-Television building. They had also blocked the road with two army "IFA" vehicles for this purpose.
A large fire engine released red water under pressure in a large radius of 20-30 meters, wetting all the protesters. This greatly irritated the demonstrators and they began to head towards the large fence of the police and the rapid intervention forces. Due to the great pressure of the water from the fire engine, many women and children fell to the ground. There were many with their small children and among them was Mrs. Liri Berisha with her little son, Shkëlzeni.
The firefighter was throwing red water and Liri Berisha was not spared either, as she was drenched in red-colored water and her eyes were also damaged by the high pressure of the water thrown by the powerful firefighter pumps. Seeing this dangerous moment, the protesters began to shout for the women with small children to turn back. The police managed to push back some of the protesters, all the way to the former “Kosova” School, where there were also neck-to-neck fights and even blows with bricks and tiles.
While the main crowd of protesters, thousands of people, waving several national flags, attacked the large fence of the army and police with great force and courage. After the clashes and unstoppable efforts of the protesters, the police were forced to retreat to the Radio-Television building. Here the police began shooting in the air, throwing tear gas and even setting the border dogs in action against the protesters. At this moment we must thank the employees of the Albanian Radio-Television and the Institute of Informatics, who had come out of their building in large numbers and were shouting loudly: “Don’t shoot, don’t shoot”.
Here a second clash took place between our crowd of protesters and the police and the Rapid Intervention forces. The latter, faced with the pressure and heroic resistance of the protesters, withdrew near the Prime Minister's Office building, creating a fairly strong protective fence in order to prevent the crowd of protesters of approximately 5 thousand people who followed them from heading towards the Government Block. Approximately 10 to 15 soldiers of the Rapid Intervention forces were surrounded by the protesters near the wall of the former Reception Directorate.
The protesters seized their rubber shields and batons. Meanwhile, some of the soldiers even started crying. The protesters were encouraged to start chanting: “The army is with us. The soldiers are our brothers.” They released the soldiers, gave them the appropriate equipment, and did not allow them to be physically abused by the angry people. At the Artistic Lyceum, another large crowd of rapid intervention and order forces, accompanied by border dogs, had dispersed and stopped the large crowd of protesters that was coming after us from the “Student” City.
Adrian Heta: "Me in the car that knocked down Enver's bust"
The crowd of protesters was even more energetic when they arrived at Skanderbeg Square, to take up positions near the monument to the communist dictator. Because the number of police and Rapid Intervention forces near Skanderbeg Square and the National History Museum was too large, it was decided that the protesters would wait for the next wave of protesters coming from Student City. A white car passed by Skanderbeg Square, and as far as we could tell, Sali Berisha, the leader of the Democratic Party, was inside.
This excited the protesters. A group of protesters who were at the Artistic Lyceum, after clashing with the police, entered the park near the Parliament, via “Elbasan Street”. Then, after passing by the Municipality building, they settled around the Skanderbeg monument. The police and the Rapid Intervention forces, accompanied by border dogs, which they had hidden behind the National History Museum, began to pressure the numerous protesters to withdraw and disperse away from the Skanderbeg monument.
The police also used a fire extinguisher, which sprayed red-colored water under pressure, staining the protesters' clothes. The other crowd of protesters who were trapped at the Prime Minister's Office building, frightened by the police's gunfire in the air, retreated from attempting to enter the government "Block".
Ata kaluan në lulishten mbrapa Kryeministrisë dhe mbërritën tek Sheshi “Skënderbej”, për t’u vendosur tek kolonat e Pallatit të Kulturës. Ndërkohë, ky grup protestuesish tentoi të sulmojë për nga shatërvani, por u zmbrapsën nga policia. Disa makina të vogla të policisë qarkullonin nëpër Sheshin “Skënderbej”, duke u rënë sirenave për t’u bërë protestuesve presion psikologjik. Një djalë i ri, i quajtur Durim Hoxha, shkëputet nga grupi kryesor i protestuesve që ndodhej pranë Bankës së Shtetit, për t’u kapur pas kabinës së zjarrfikëses. Por, pas pak ai rrëzohet i dëmtuar nëpër trup dhe me fraktura të brinjëve.
Grupi i katërt i protestuesve vjen nga Qyteti “Studenti” dhe vendoset përreth sheshit “Skënderbej”. Ndërmjet protestuesve (banorë kryesisht në “Rrugën e Kavajës”, në Laprakë, në rrugën “Ali Demi”, Kombinat etj.), që ndodheshin pranë Bankës Kombëtare dhe monumentit të diktatorit, hodhën mendimet se si të sulmohej monumenti. Fillimisht, duheshin thyer pllakat e mermerta të shkallëve për të zmbrapsur dhe për t’u përleshur me policinë. Gjithashtu, pas kësaj nevojitej të ndalohej ndonjë makinë e rastit, e tonazhit të rëndë për të rrëzuar me kavo monumentin e diktatorit komunist. Për të realizuar këtë aksion, Saimir Maloku së bashku me shokët e tij i kërkojnë ndihmë protestuesve, për të gjetur midis tyre një shofer.
Prania e ushtarëve të armatosur me snajper sipër Pallatit të Kulturës, Hotel “Tiranës”, Muzeut Historik Kombëtar dhe në pallatet përreth, e bënte të pamundur dhe tepër të rrezikshëm këtë aksion dhe ky mund të lihej për një ditë tjetër, kur të krijohej mundësia. Minutë pas minute shtohej numri i protestuesve në shesh. Për një moment u dëgjua një e thirrur: “Mos u sprapsni dhe mos u trembni nga policia, se ata janë të armatosur me fishekë manovër” (fishekë stërvitjeje që bëjnë zhurmë, pa pasur plumb brenda). Kjo u dha shumë kurajo protestuesve. Tri makina “IFA” të policisë të mbuluara me tenda shkarkojnë pranë shatërvanit një grup të madh forcash speciale, të pajisura me skafandra plastike dhe me shkopinj gome. Ata krijojnë një gardh të fuqishëm mbrojtës përreth sheshit tek monumenti.
Ndërkohë Sheshi “Skënderbej” ishte mbushur plot e përplot nga dhjetëra mijëra vetë dhe të vendosur rreth e përqark tij, që bërtisnin duke thirrur: “Ushtria është me ne, Të hiqet qelbësira, Liri-Demokraci” etj. Një grup prej 40 deri 50 vetash, shkëputet nga turma e popullit protestues dhe vendoset pranë monumentit të diktatorit. Ata filluan të thyejnë pllakat prej mermeri të shkallëve dhe nisën të qëllojnë policinë. Forcat Speciale, të ruajtjes së rendit dhe të Ndërhyrjes së Shpejtë, të armatosura me “Shotgun” dhe armë të ndryshme, filluan të qëllojnë në ajër me fishekë manovër dhe të sulmonin herë pas here grupin e protestuesve tek monumenti.
Ndërkaq protestuesit i kundërpërgjigjeshin duke i qëlluar me gurë e copa mermeri. Nga krahu lindor i Muzeut Historik Kombëtar, në ndihmë të policisë erdhën forca të shumta të ushtrisë dhe të Ndërhyrjes së Shpejtë me qen kufiri. Një protestues pranë monumentit mbante një flamur kombëtar. Sipër godinës së Bankës Kombëtare, Muzeut Historik Kombëtar dhe pallateve në hyrje të “Rrugës së Durrësit” dhe të “Kavajës” etj., policia kishte vendosur snajper dhe kamera të fshehta. Në mes të radhëve të protestuesve policia dhe Sigurimi i Shtetit kishin infiltruar shumë informatorë, të cilët kishin për detyrë të raportonin mbi veprimtarinë e elementeve të rrezikshëm rebelë.
Por, përpjekjet e policisë dhe të forcave të Ndërhyrjes së Shpejtë, ishin të kota para turmës së madhe të protestuesve, të cilët u sulën nga të gjitha krahët dhe i detyruan ata të tërhiqen. Protestuesit duke bërtitur: “Fitore, Fitore”, u sulën drejt monumentit dhe u bënë zot të Sheshit “Skënderbej”. Një helikopter policie fluturonte dhe filmonte protestuesit e shumtë që u mblodhën përreth monumentit. Një kameraman i quajtur Agim Buxheli, bënte filmime me një kamera amatore. Në mes të turmës, një qytetar rreth 70 vjeç, i quajtur, Hysen Berberi, vjehrri i Saimirit, ishte i goditur në kokë dhe i mbuluar tërë gjak në fytyrë.
Disa gra protestuese e morën për ta çuar në mjekim pranë Ambulancës Nr. 5 që ndodhej përballë ish-godinës së Lidhjes së Shkrimtarëve. Një qytetar tjetër në gjendje të plagosur ishte i shtrirë përtokë. Gjashtë qytetarë e marrin në krah e vendosin tek një makinë aty pranë dhe e nisin drejt spitalit. Gjatë kohës së përleshjeve të protestuesve me Forcat Speciale tek monumenti, qytetari Ardian Heta (nipi i kirurgut të njohur Prof. Dr. Hysen Heta), mori një makinë “IFA” të braktisur, që ndodhej në Sheshin “Skënderbej”.
Ardiani merr drejtimin e makinës IFA dhe pasi bën dy xhiro rreth shatërvanit, godet me spond një makinë zjarrfikëse që lagte popullin me ujë të ngjyrosur me bojë të kuqe. Makina zjarrfikëse nga kjo goditje ndalon së lëvizuri. Ndërkohë, aty pranë ndodhej një polic rreth 35 vjeç, i plagosur në kokë nga gurët e protestuesve dhe i mbuluar me gjak. Ardian Heta së bashku me shokun e tij Indrit Sukaj, e marrin në makinë policin e plagosur dhe e transportojnë në Spitalin Ushtarak në Laprakë. Para se të nisej makina, shumë protestues i thonë Ardianit që të kthehej prapë, se makina mund të nevojitej edhe për rrëzimin e monumentit. Ai e mbajti premtimin dhe u kthye me makinën përsëri në shesh.
Astrit Hatellari: Unë vura litarin në grykën e diktatorit
Një grup i madh qytetarësh ishin të vendosur pranë vendit ku qëndronte akoma monumenti i diktatorit komunist. Nga “Rruga e Durrësit” vijnë dy djem të rinj me një rrotull litari prej liri. Po në këtë kohë mbërrin tek Sheshi “Skënderbej” makina “IFA” e drejtuar nga Ardian Heta. Ai e drejton makinën drejt e tek vendi ku ndodhej monumenti i diktatorit. Pastaj një grup njerëzish ndihmojnë Astrit Hatellarin, që të vendoste litarin tek monumenti i diktatorit. Përpjekja e parë dështon sepse litari shkëputet. Nga makina sjellin një kavo çeliku jo shumë të gjatë, të cilën e lidhin me litarin. Në përpjekjen e dytë, Astrit Hatellari i ndihmuar edhe nga një qytetar tjetër, e vendos litarin pranë gishtave të dorës së majtë i ulur poshtë, të monumentit të diktatorit.
Pastaj u larguan të gjithë njerëzit, që të mos dëmtoheshin nga rreziku i shembjes së monumentit gjigant. Makina e tërheq 3-4 herë monumentin e derdhur në bronz të diktatorit komunist, i cili bie anash në drejtim të Muzeut Historik Kombëtar. Afro 100 mijë vetë që ndodheshin tek Sheshi “Skënderbej”, duke u përqafuar me njëri-tjetrin nga gëzimi i madh i kësaj ngjarjeje të papërsëritshme, filluan të brohorasin të entuziazmuar tej mase. Ra simboli i komunizmit. Ndërsa në momentin që do të rrëzohej ky monument, populli demokrat i Tiranës me entuziazëm të pa përshkruar bërtiste: “Ta heqim, ta heqim qelbësirën”.
Njerëzit nga kureshtja e madhe shkuan tek koka e monumentit të diktatorit dhe me veprime nga më të çuditshme, shprehnin urrejtjen e tyre të madhe ndaj tij. Pastaj protestuesit i vënë kavon kokës së këtij monumenti gjigant. Makina “IFA” e drejtuar nga Ardian Heta i shoqëruar në kabinë nga shoku i tij, Indrit Sukaj, e tërheq zvarrë këtë monument gjigant përgjatë Sheshit “Skënderbej”. Mbi makinë dhe mbi monument, rrinin të ulur njerëz të shumtë. Gjithë populli i Tiranës, që ndodhej në Sheshin “Skënderbej” e shoqëronte kamionin me thirrje dhe brohoritje të shumta.
Sulo Jaupaj: Me autobusin e minierës hoqa zvarrë Enverin
Pas gjithë këtyre, makina “IFA” e drejtuar nga Ardian Heta vazhdon itinerarin në drejtim të “Rrugës së Elbasanit”. Pesëdhjetë metra larg nga godina e ish-të Përndjekurve Politikë (sot), shkëputet busti nga pjesa tjetër e monumentit gjigant të diktatorit. Gjithashtu makina “IFA” pëson defekt (i digjet freksioni), për arsye të peshës së madhe të demonstruesve të hipur mbi makinë dhe mbi monumentin e diktatorit. Turma e demonstruesve shkëput kavon nga makina dhe fillon të tërheqë vetë bustin e diktatorit, deri pranë Parkut të Lodrave në “Rrugën e Elbasanit”. Gjithashtu, tek pjesa e mbetur e monumentit të diktatorit, nga këmbët deri tek gjoksi, afrohet një “Skodë” e parkut të mallrave, me shofer Sulo Jaupaj.
Many demonstrators associate this remaining part of the monument with the “Skoda”. Driver Sulo Jaupaj drives his car for about two km. through the streets of Tirana, greeted by thousands of citizens. In the mountainous part of the “Elbasan Road”, to come to the aid of the tired demonstrators, a red bus comes, which belonged to the workers of the Kërraba mine. This car was driven by a 50-year-old dark-skinned driver named Hysen Alla. The bus was full of miners. The miners and protesters quickly tied the dictator’s bust to the back of the bus. Then, Hysen Alla drives his car to the building of the striking students. When the bus arrived there, an extraordinary joy broke out between the trapped hunger strikers and the protesters.
The dictator’s bust was left hanging high above the student strikers’ building. In the afternoon, many citizens gathered again at “Skënderbej” Square. Many of them began to break the dark marble base of the former dictator’s monument. After it got dark, the miners of Kërraba reattached the dictator’s bust to their bus. After that, the bus with several miners inside continued its route to “Rruga e Kavajës”. In the area near the embassies, the police fired sniper shots at the bus and broke two of its windows.
Ten miners were arrested, among them; Hysen Alla, Vladimir Xhillari, Agim Abazi, Arben Lame, Luan Paja (the former founder of the DP branch for the Kërraba mine, deceased), etc. On the same day, in the cities of Gjirokastra and Korça, monuments to the communist dictator were toppled. Albanian Radio-Television, as well as foreign news agencies, reported that in Tirana, at noon, the giant monument to the communist dictator was toppled.
At 20:00, Ramiz Alia, former President of the Republic, appears on Albanian Radio-Television, who in a public statement says, among other things: "Today our capital city went through one of the most dramatic and difficult days of its life. Crowds of irritated people, losing all logical reason, resorted to acts of vandalism and managed to knock down the monument of Enver Hoxha."
After 9:00 PM that night and in the following days, the police and the communist State Security, based on secret camera footage and information from their informants infiltrated among the protesters, arrested about 300 protesters. Among them, about 70 people were sentenced to various prison terms, on charges of illegal gatherings, destruction of monuments and assaulting state representatives. Hundreds of other citizens were dismissed from their jobs./ Memorie.al
Lini një Përgjigje