FLASH
Shkruar nga Arben Puto
“Life with Memories” is the title of the book by historian Arben Puto, in which he recounts his childhood, youth and then his career. It also includes his friends at different times, his studies in Gjirokastra, Korça, and later in Italy and the Soviet Union. Today, we are quoting a part from the book that recounts his youth, noting what the professor himself says: this is not history, it is memories (where Qazua is the father, Nefo is the sister). In the second grade (seventh grade), Enver Hoxha came to be our teacher. It was 1937. He came from France. He spoke French well.
His appearance was impressive: tall, handsome, elegant. He was the youngest, 28-29 years old. From him we heard for the first time events and names from French culture, from literature and history. His favorite topic was the French Revolution with the great principles of Liberté, Egalité, Fraternité. When he spoke about the guillotine, he added Robespierre's words that revolutions are not made without severed heads.
I personally felt that he was taking advantage of me in class, I wasn't getting good grades, like the ones I was used to getting. At the end of the year he gave me the second prize (prix d'aapplication). Much later I gave an explanation. During those years Enver was in the Korça Communist Group. In class he never spoke to us, neither about ideology nor politics. But he maintained his stance. Enver knew the families of Gjirokastra, he knew that I was from the wealthy Putovo family. It was class warfare.
He encouraged students from modest family backgrounds. He treated us well, he was not soft, but not harsh either, he did not punish, he did not hit. It may seem incredible, but it is a fact that he did not have a hand. Many years later, in conversations in close circles, we, his classmates, were surprised by what was happening and said in a low voice: "More, how is it possible, in class he never gave us a slap."
The first two grades were preparatory, mainly devoted to French. The main subjects were taught from the third grade, almost all in French. Each subject had its own teacher. There were also French professors for some subjects, primarily French, the history of France, but also in mathematics and physics. Now our teachers also taught the subject in French. I remember Abaz Ermenji, who taught the History of Albania, also in French.
Enver had the opportunity to show off his French with Morali. The only one among the teachers who spoke Albanian was Stavro Skëndi, who taught Albanian. Historical events will show that there were three completely different figures: Enver, Abazi and Stavro. The first in the Communist Group of Korça, while the other two, members of the 'National Front'. The latter two went into exile: Abazi in France, Stavro in America.
Meeting with Enver Hoxha
Në vjeshtën e 1939-ës, unë bëra nja dy-tre muaj në Gjimnazin e Gjirokastrës. Por im atë, Qazua, donte që unë të vazhdoja studimet në shkollë franceze. Dihej se kishte një shkollë të tillë në Romë. Ishte Liceu me emrin e shkrimtarit të madh Chateaubriand. Erdha në Tiranë për të bërë formalitetet. Në kujtesë më ka mbetur një takim i veçantë.
Një ditë, duke ecur në “Rrugën e Dibrës”, në trotuar pashë mësuesin tim, Enver Hoxhën. Më ndali. E kishte marrë vesh dhe më tha: “Po ikni, ikni ju, ikni”. Me një fjalë; “iku Zogu, ikni dhe ju”. Në fakt ishim nja shtatë a tetë. Tani ai ishte i angazhuar në Lëvizjen e rezistencës. Unë nuk kuptova gjë.
Mes komunistëve e ballistëve- Ballë për ballë
Në shtator 1942 erdhi në Gjirokastër Bahri Omari me disa shokë. Erdhën për të organizuar degën e Ballit Kombëtar, organizata e parë nacionaliste antikomuniste. Mbledhja u bë në shtëpinë tonë. Bahriu ishte mik i ngushtë i Qazos. Shtëpia u nda në dy kampe. Edhe familja u nda në dysh.
Na thirri Bedriun, Nefon dhe mua, dhe na tha të përgjonim çfarë do të thuhej në mbledhje. U bindëm si fëmijë. Mbaj mend vetëm Bahriun që foli për rrezikun komunist, por nga ana tjetër kërkonte pajtim dhe front të përbashkët kundër okupacionit italian.
Qazua solli propozimin dhe u vendos të bëhej një mbledhje e përbashkët në “Manalatin” e dytë. U vunë njëri përballë tjetrit, Bahriu me të tijtë dhe Bedriu me radhë të mbushura. Më është fiksuar në kujtesë ai çast dramatik: Qazua në krah të Bahriut, unë e Nefua në krah të Bedriut. Kjo ishte ndarja e parë me babanë tonë. Por Qazua nuk e bëri veten, nuk u zemërua, nuk na qortoi. Punë axhaminjsh. Në mbledhje nuk pati debat, pati përplasje.
Bedriu e përdori rastin për të treguar oratorinë. Bëri pretencë, si ajo që do t’i bëhej Bahriut në gjyq më 1945. Foli gjatë për zgjerimin e Lëvizjes, për aksionet e njësiteve guerile në qytet dhe për aksionet e çetave në rreth. Thirrjes për bashkim që Bahriu bëri sikur luste, Bedriu iu përgjigj me argumentin e njohur: “Ju nuk luftoni. Luftoni që të bashkohemi”. Në të vërtetë, nuk donin rivalë, dhe ata treguan se nuk do të bëheshin kurrë. Pas mbledhjes në “Manalatin” e dytë, palët ranë në konflikt të hapur.
Reflektimi
Më është dashur më se një herë të gjykoj veten për sjelljen tonë. Në këtë pikë është normale të bëhet pyetja: Si shpjegohet që ne, fëmijë të një familjeje të pasur, të rritur me kujdes dhe me të gjitha të mirat e kohës, morëm anën e një rryme që ngjallte mosbesim të thellë te prindërit tanë, që e shikonin atë si një rrezik të madh për pasurinë?
Pyetjen e shtroj aq më tepër kur kujtoj se im atë, Qazua, më dërgoi mua në Korçë dhe në Romë, Nefon e mori me vete në Bari për të kuruar një sëmundje të lehtë të lëkurës, kurse motrën e vogël Adon e çoi në Korfuz dhe pastaj në Athinë për operacionin e bajameve.
Pyetja shtrohej jo vetëm për ne, por për të gjithë ata djem e vajza familjesh të pasura në gjithë Shqipërinë që u bënë militantë të përkushtuar, dhanë edhe jetën, pa përfillur të mirat dhe pasurinë.
Përgjigjja është një për të gjithë. Gati gjithë rinia ishte në këtë anë. Bëhej fjalë për komunizëm. Ne nuk dinim asgjë për të. Për herë të parë po i dëgjonim emrin. Dinim se qëllimi i luftës ishte çlirimi i Shqipërisë dhe një shoqëri më e drejtë, ndryshe nga ajo e periudhës zogiste.
Edhe si adoleshentë, ne e shihnim gjendjen në të cilën lëngonte veçanërisht fshati. Shkrimi i Migjenit “Legjenda e misrit”, kalonte dorë më dorë në konvikt, me kujdes që të mos i binte në sy zotit Ahmet. Ishte një ideal tepër atraktiv për rininë. Dhe jo vetëm për rininë.
Më vonë fashizmi, nazizmi dhe komunizmi, do të vihen në një plan, gati si sinonime. Por nuk ka qenë gjithmonë kështu. Në fillimet e shfaqjes, idetë komuniste kanë pasur një fuqi atraktive të fortë. Pati iluzione, u duk si një ide e madhe që do të transformonte botën, do t’i kundërvihej rendit të vjetër politiko-shoqëror, kapitalizmit të egër dhe do të vendoste drejtësinë sociale.
Në fakt, idetë komuniste u përhapën nga personalitete të larta pas Revolucionit të Tetorit në Rusi. Ishin shkencëtarë, si A. Einstin dhe P. Curie, shkrimtarë dhe mendimtarë etj. Kontakti me realitetin e shoqërisë sovjetike shënon fundin e iluzioneve. Pas vizitës që bëri në Moskë me rastin e vdekjes së Maksim Gorkit më 1935, A. Gide u distancua përfundimisht.
Megjithatë, ideja e komunizmit si doktrinë e progresit dhe e drejtësisë nuk u shua, mbijetoi. Madje, pati një shtrirje të gjerë gjatë Luftës II-të Botërore, veçanërisht në Lëvizjet kundër fuqive fashiste në Ballkan. Ideja nuk është shuar as në kohën tonë. Ka ende një debat. Pra, ideja diskutohet, por nuk do të thotë se ka një argument deciziv për rikthimin e eksperiencës komuniste.
Një filozof francez thotë se hipoteza komuniste duhet riaktivizuar. Nuk mund të pranohet që në botë 10% e popullsisë ka në dorë 80% të burimeve. Nuk ishte e rastit që idetë komuniste të bënin për vete rrethe të gjera të rinjsh në Shqipëri, të cilët u rreshtuan në anën e Partisë Komuniste.
Pra, biseda rreth komunizmit ishte e hapur në mjediset tona. Unë vetë nuk e kisha idenë. Në vitet e kalimit nga adoleshenca në pjekuri, isha larg familjes. As emrin nuk ia kisha dëgjuar. Në shtëpi, Qazua heshtte. Por xhaxhai i dytë, Hazbiu, ishte shumë i shqetësuar. E quante serioz rrezikun. Nuk mund ta konceptonte këtë që po ndodhte jo më larg se pragu i shtëpisë, aq më tepër si shtetas amerikan.
Kuptohet, fjala i shkonte në vesh edhe gjyshit, xha Refatit. Një nga ato ditë më thirri dhe kërkoi shpjegime nga unë. Më tha: “More Bene (emri im i fëmijërisë), ç’thonë kështu, duan të na marrin pasurinë”?! E qetësova, i thashë se qëllimi është që të hanë bukë edhe fukarenjtë, fëmijët e tyre të vishen dhe të venë në shkollë. Kjo nuk mund të bëhej në kohën e Zogut, as tani në kohën e Italisë.
Prapë: “Ç’thua mo, Asqua, Muhedini (shërbëtorët) të më marrën shtëpinë dhe katandinë”. Shpjegime i kërkonte edhe Nefos, kur i jepte ndonjë flori. Nefua i thoshte po atë, se edhe fukarenjtë duhet të jetojnë, edhe ata të lagjes sonë, që edhe ti i ke ndihmuar. Por këtë herë gjyshi i tha: “Pa shiko moj vajzë, se mos bëhen ata si ne e, ne bëhemi si ata…”!
Masakrat në Tiranë, shkurt 1944
Pas kapitullimit të Italisë në shtator 1943, në katërmbëdhjetë muajt e okupacionit gjerman, do të jenë periudha më e vështirë. Lëvizja Nacionalçlirimtare do të përballonte një provë shumë të rëndë. Gjatë dy-tre muajve të dimrit, Vermahti zhvilloi një operacion në shkallë të gjerë. Forcat partizane pësuan humbje të mëdha.
Në operacion hynë edhe forcat e qeverisë kuislinge me në krye Xhafer Devën, anëtar i qeverisë. Ata ndërmorën një aksion terrori në Tiranë. U masakruan 84 banorë nëpër rrugë, ç’gjenin përpara.
Atë ditë arrita të marr gazetën “Bashkimi i Kombit”, që hapej me kryeartikullin “Gjaku don gjak”. Ishte thirrja për gjak që e nxiste Xhafer Devën për terror, si e vetmja mënyrë për të mposhtur lëvizjen partizane. “Gjaku duhet të rrjedhë rrëke në rrugët e Tiranës … një ditë terrori na siguron dhjetë vjet qetësi”.
Në krevat me fëmijë
Nuk kishte mbaruar. U krijua një gjendje shtetrrethimi. Ushtarë gjermanë filluan të kalonin nga një lagje në tjetrën, nga një rrugë në tjetrën, ndalonin dhe kapnin djem të rinj, jo për ndonjë dyshim konkret, por thjesht si aktivistë potencialë. Në krah ishin kosovarët e Xhafer Devës. Unë vetë kam shpëtuar për mrekulli nga kjo fshesë. Njëzet vjeç djalë. U ndodha jashtë në rrugë në lagjen e “Shkollës së Kuqe” kur u dha alarmi se po vinin gjermanët, të armatosur dhe me helmeta.
Hynin edhe në banesa. Më shpëtuan fqinjët. Kati i parë i shtëpisë komunikonte me një shkallë në katin e dytë. Më morën dhe më futën në një krevat me fëmijë të vegjël që flinin. E kam të gjallë si sot në vesh zhurmën drithëruese të çizmeve të rënda te dera. Gjermani u ngjit në katin e dytë, pa krevatin e mbuluar dhe u kthye. Atë natë unë e kalova me fëmijët.
‘Balli Kombëtar’ hyn në qeveri pas masakrës së 4 shkurtit
‘Balli Kombëtar’ e priti si një shans revanshi ardhjen e Vermahtit. Mori menjëherë anën e regjimit të ri të okupacionit gjerman, aq më tepër që Shqipëria u çlirua nga okupatori italian. Por nuk u nxitua të merrte pjesë në qeveri. Pas Operacionit të Dimrit, vihet re një kthesë.
Sipas çdo gjase, masakra e 4 shkurtit i jepte dorë ‘Ballit’. Ishte ‘colpo di grazia’. Mendonin se lëvizjes partizane po i vinte fundi. Atëherë krerët, mbi të gjithë Mit’hat Frashëri, vendosën të hiqnin dorë nga qëndrimi i mënjanuar, duke hyrë në qeveri. U bënë palë me politikën e terrorit që Xhafer Deva e quante si të vetmin shpëtim.
By Mit'hat's decision, some of the main names of Balli entered the government on February 8, just 4 days after the massacre: Bahri Omari, Minister of Foreign Affairs; Koço Muka, Minister of Education; Kolë Tromara, Minister of Culture. They were all three friends of my father, Qazo. When I told him, he didn't speak. What could he say when that night I suffered too, when the Germans appeared at our door.
I have received the personal testimony of Seit, of the Self family, large merchants in Tirana. Bahriu also had family ties with them. Before he did it, Reisi, Seit's father, called him and, together with others in the company, told him not to accept it. But Bahriu said that it was Mit'hat's order. Reisi interrupted him: "Let Mit'hat do it himself." It was done as the chairman said.
In Dajt with a letter for Enver
Some data indicate that the top leadership of the Movement did not intend to liquidate Bahriu. But neither Enver nor anyone else could do anything now. He would give in to the man of the Yugoslavs, the proletarian, Koçi Xoxe. Bahriu committed an unworthy act, unbecoming of his personality.
He entered the government alongside the terrorist Xhafer Deva. This sealed his fate. It was about saving Bahriu, who was still in Gjirokastra, hiding since the end of October 1943. The worried Luan called me for help, to deliver a letter to Enver at the General Staff in Dajt. It is better to give it as Luan remembers it:
“Towards the end of October or the beginning of November 1943, I learned that partisans, who had entered Gjirokastra after a temporary withdrawal of German forces, killed several people who were members or supporters of the 'Ball Kombëtar' and were looking to kill my father, who was hiding somewhere.
I was worried and after consulting with Arben, I wrote a letter to Enver, begging him to intervene to save my father. I had learned that the General Headquarters of the National Liberation Army was somewhere in the Dajti area. Arben took it upon himself to deliver the letter and set off, despite the opposition of his father, Qazo, who was afraid that something might happen to his son.
Arben met Nakon (Spiron) in Priska, who said that Enver had left with the General Staff, but he would talk to another friend, to whom he would also give the letter. Arben returned the next day.
This case and the letter that I took to Dajt and handed over to Nako Spiro, show that Enver himself, but also his circle, were out to save Bahriu. He managed to get out of Gjirokastra, but he will stand trial after the Liberation and will be sentenced to death, for his participation in the quisling government as Foreign Minister./ Memorie.al
Terrorriste ishin vetem komunistet, këlysh te ideologve sllavorus.