FLASH
Shkruar nga Pamfleti
On the morning of December 5, 1912, according to the Allafrënga calendar, or December 18, according to the Allaturka calendar, terrible news spread: the Greek armies had entered Devoll and were heading towards Korça. They were burning, killing and destroying everything they found in front of them. The Greek divisions were led by a colonel named Dhamiano. The Muslims of the villages of Devoll were gripped by panic. All the horror would fall upon them. They decided to leave their homes and head towards Korça, perhaps they would be more protected there. Nothing was certain, but they had no other choice. They waited for darkness to fall. The accounts of that night, as December 6/19 dawned, are among the most chilling. Those who took to the roads were numerous. They could not take anything with them.
Continued from the previous issue
He accepted the truce. He hoped that during this time help would come to him from Devolli and Qafa e Qarrit. If this happened, then he could break the truce whenever he wanted. They decided to go out together into the street and give the peace signal. The despot was accompanied by Vasil Singjello, Dr. K. Noçka, Efrim Gjini and the doctor of the Greek hospital, Athanas Ikonomi. They entered one of the taverns in the bazaar and drank the truce coffee.
Unfortunately, the ceasefire only lasted a few hours. The Andarts provoked again. From this move of theirs, Vasil Gjoni was killed. It was he and several others who had advanced with weapons towards the church of Shën-Gjergjit. The lack of a commander-in-chief was creating confusion. No one else was taking the place of Jorgji Sulo. This situation revolted the caretaker of the Greek hospital, Andhrea Papadhaqi. He took out his galoons, the sign of the crown of Greece, left them at the Metropolis and took over the leadership of the insurgents.
The Andarts finally had a commander. They would be led by a hospital attendant! When the second day of the uprising had not yet dawned, Papadhaqi sent 30 soldiers of the “holy battalion” to Bilisht to find out once and for all why the Andarts were not coming. As soon as Friday dawned (the second day of the uprising), news arrived from Devolli: the Andarts would be present in Korça at noon. The Hierolohites (“holy battalions”) were ready to celebrate this news, but at this time bad news arrived.
A letter signed by Abdyl Ypi and Dutch officers had arrived at the Metropolitanate. They asked the despot that the soldiers of the "holy battalions" surrender their weapons, otherwise they would be punished. The hieroglyphics of Korça did not obey. How could they surrender now when 1000 andarte were coming to them from Devolli, even led by an old Greek officer! But noon passed, night fell and not a single andarte was coming. The Albanians continued to take over other parts of the city. The government of Durrës ordered the siege of the city of Korça.
The siege was carried out and all the Greeks who were caught armed would be declared prisoners of war. The Devoll rebels came alive on the third day of the uprising, Saturday, April 22/4, 1914. The Greek captain Mavraza was able to find about 120 people, street people, and Filipinos gathered here and there, but they were not brave and had no rifles. Upon arriving at the shore of Shëndëlia, machine gun shots were heard. Their arrival was announced, but that was all. Then nothing was heard as if they had all died suddenly.
They had come just for the sake of it. They descended into the city without any noise, and only when they entered the Metropolitanate did they start shouting: Long live autonomy! Long live Greece! Stavro Samaraj brought them a Greek flag and they raised it on the balcony of the German monastery. Then they went out to fight, but Captain Mavraza had the fate of Jorgji Sulo, he was wounded in the shoulder from the beginning and did not get up to give courage to the hierolochites. He fled from where he had come together with the Andarti he had gathered on the streets of Devoll.
While both sides attacked each other, time after time the Andartes who were in charge of executing people who had openly come out against Greece, continued to kill people. They knew how to do this job much better than fighting face to face. Captain Niko, from Thrace in Greece, with several others, entered the Vlach neighborhood and began executing its people.
Nikolla Çekani, Papallambro Ballamaçi, his brother, Sotiri, Vangjel Babajano, Vasil Tabaku, Nikolla Andrea Çika, a 12-year-old child, were killed. Vasil Facja, who saw with his own eyes what horrors you experienced before they killed you, killed himself before the brave captain from Thrace reached his house.
"This second cruelty by the Greek Andarts against the Vlachs of Korça greatly angered the Romanian government, which officially and strictly protested that even for a moment diplomatic relations and friendship between the two governments would be cut off if the Greek government did not give satisfaction to the Romanian government. It was also forced, seeing that the Romanian people rose up against the Greeks, to break off the matchmaking it was preparing with the family of Constantine, whose daughter was to be engaged to marry the heir prince of Romania. (Petro Harrizi, "Chronographic History of Korça")
Në fund të ditës së tretë, andartët kishin mbetur pothuaj të pashpresë. Korça nuk do të sundohej kurrë prej tyre. Edhe kujdestari i spitalit Andhrea Papadhaqi, e braktisi rolin e kryekomandantit. Edhe ai iku në Bilisht. Ierollohitët mbeten përsëri pa kapedan. Të gjitha lajmet që merrnin ishin dëshpëruese. Forcat e ish-deputetit Gaqo Busho, ishin thyer prej trimave të kapedan Kajos. Edhe ushtria prej 400 vetash e doktor Harisiadhit, ishte shpartalluar prej vetëdashësve (forcave të qeverisë së Korçës) dhe banorëve të Mborjes.
Ja si rrëfehet përfundimi i luftimeve nga dy vëllezërit vetëdashës (xhandarë të qeverisë shqiptare) Qerim dhe Feti Butka: “Lufta vazhdoi pa ndërprerje për pesë ditë e pesë netë. Lajmi kishte nisur të përhapej me shpejtësi. Fjala mbërriti edhe te komandantët e çetave shqiptare. I pari që hyri në Korçë ishte kapedan Kajua. Çohuni!- u kishte thënë trimave, – andartët po përpiqen të na rrëmbejnë Korçën. Trimat e tij bashkë me Kajon i dolën Korçës nga sipër, aty te vendi që quhet ‘Vreshtat’. Andartët dhe ushtarët grekë mbetën të shtangur. Kush po i sulmonte nga ky krah? Pështjellimi ishte i madh. Frika dhe paniku po i mbërthente njëri pas tjetrit. U shtynë me nxitim më poshtë për t’i shpëtuar zjarrit të Kajos, por u përballën përsëri me breshëri të fortë plumbash. Përpara u kishte dalë Agush Çaushi me çetën e tij, që sapo kishte mbërritur nga Starova. Nuk kishin shumë kohë për t’u menduar. U kishte mbetur vetëm një mundësi shpëtimi, të rrëshqisnin heshturazi nga krahu i rrugës së Kolonjës.
Një pjesë e madhe e tyre u turrën drejt këtij shtegu, por sakaq do ta kuptonin se po shkonin drejt vdekjes. Kishte mbërritur çeta e Sali Butkës e kryesuar nga biri i tij, Gani Butka. Ai çast mbeti i paharruar. Andartët sapo dëgjuan për çetën e Sali Butkës, mbetën të shtangur. E kishin dëgjuar emrin e tij edhe më parë. Gjithkush prej tyre nisi të mendonte vetëm për kokën e vet. U përpoqën të çanin në drejtim të Mborjes, aty ku sot gjenden varrezat e qytetit, me qëllim arratisjen drejt kufirit grek, por edhe kjo tentativë u rezultoi e pamundur.
Rrugën ua kishte prerë çeta e Zalo Prodanit. Rreshti i parë i andartëve u rrëzua nga plumbat e kësaj çete. Pikërisht në këtë kohë një turmë andartësh nisën të qëllonin nga kisha e “Shën Thanasit”. Ndoshta edhe ata e kishin menduar një rrethim të mundshëm. Të gjitha grykët e pushkëve u drejtuan andej. Pas pak u dëgjua një shpërthim i madh dhe kisha e ‘Shën Thanasit’ u përfshi nga flakët. U dogj tërësisht.
Ndoshta priftërinjtë grekë, kishin vendosur atje municionet e ushtrisë greke. Pas shumë përpjekjesh, lufta mori fund. Numri i robërve ishte i madh. Ata dilnin me duart lart njëri pas tjetrit. Po atë ditë u ngrit dhe një komision nën drejtimin e prefektit Pandeli Vangjeli, nënprefektit Abdyl Ypi, majorit Snellen Van Vallenhoven dhe Kristo Floqit, të cilët do të gjykonin të gjithë ata që kishin vrarë njerëz të pafajshëm”.
Askush nuk e dinte çfarë kishte ndodhur konkretisht. Informacionet paraprake të gazetës “Koha” bënin të ditur se nga shqiptarët kishin mbetur 26 të vrarë, mes tyre Papallambro Ballamaçi, vëllai i tij, Sotiri, dhe 6 vlleh të tjerë. Të plagosur ishin 17-të. Në periferi të qytetit u gjetën 30 të vrarë të tjerë, banorë të fshatrave që kishin dalë në mbrojtje të Korçës; u gjetën te ekzekutuara edhe 8 gra; 3 prej tyre ishin therur, sepse njiheshin si gra me ndenja të forta kombëtare.
Të plagosura ishin 8 gra të tjera. Andartët paskëshin bërë luftë me gratë, pleqtë, fëmijët dhe plakat. Këto lajme rebeluan një turmë njerëzish të armatosur. Dëshironin të hakmerreshin një çast e më parë. “Do t’i djegim shtëpitë e grekomanëve”, ishte thirrja e tyre. Pa dyshim që mund të kishte ndodhur edhe kështu, por nënprefekti Abdyl Ypi u doli përpara: “Jo,- u tha ai,- ata nuk janë grekë, janë vëllezërit tanë, një ditë do ta kuptojnë se çfarë do të thotë atdhe dhe atdhetarë”.
Fjalët e Ypit kishin mundur ta zmbrapsnin turmën e irrituar. Mirëpo numri i të vrarë kishte qenë shumë më i madh. Vetëm një ditë më pas u mor vesh e vërteta. Sipas Petro Harrizit, të vrarët ishin 112 veta. Vetëm nga Korça 43, pjesa tjetër u përkiste banorëve të ardhur nga fshatrat. Pritej të fillonin arrestimet e njerëzve të fajshëm, organizatorë të gjakderdhjes.
Të hënën, ditën e fundit të kryengritjes, më 24/6 prill 1914 pas darke, konsulli amerikan majori Harold Sherëood Spencer dhe oficerët hollandezë, kapiteni Jetze Doorman, majori Snellen van Vollenhoven, kapiteni Leopold de Ghilard arrestuan dhespot Gjermanos, të cilin e çuan në ndërtesën e qeverisë të shoqëruar nga ikonom Papa Josifi dhe shërbëtori i tij, Dhimitër Tallabaku. Bashkë me dhespot Gjermanos u arrestuan edhe Vasil Singjello, Efrim Gjini, Vasil Kondi, Jani Spiceri, Onço Ballauri dhe tre mjekë: Llambi Dardha, Papadhopuli dhe K. Polena.
Ashtu si dhespoti edhe këta u çuan në qeveri. Pas mesnate, dhespot Gjermanon e nisën drejt Elbasanit. E vetmja kërkesë e Gjermanos ishte: të merrte me vete Anastasinë. Kërkesa e tij u plotësua, Dhespoti u mor në dorëzim nga oficeri hollandez Reimers. Bashkë me Anastasinë i çuan në Elbasan me të njëjtën araba, të shoqëruar nga një araba e dytë, ku ndodheshin të arrestuarit e parësisë.
Pas disa ditëve u çuan në Elbasan edhe të arrestuarit e tjerë të përmendur më sipër, ku bënte pjesë dhe Efrim Gjini. Arrestimet vijuan edhe përgjatë ditëve të tjera, u arrestuan vendas dhe të huaj, njerëz që punonin fshehurazi “gjirizeve” të agjenturës greke
We are ending this story here with a short paragraph, written by Petro Harrizi in his book, “Chronographic History of Korça”, p. 89, where it is written: “How peace was made between the fighters, how all the rebels were convinced, after being forced to raise the white flag in their houses, and how the country was laid out, the Government first took care of the burials of the killed, who had been left uncovered, where they had been killed, because no one dared to go outside”.
While on page 91, it continues: "The Albanian Government immediately began to take care of the peace of the people and public safety by issuing night patrols from Albanian patriots in Varosh or from Muslims in Kasaba. In Varosh, Muslims, Ghegs or locals also came out to guard, but always under the command of Albanian patriots.
An order was also given to turn on the lights at night. Those who stubbornly refused to turn them on were punished and then the government's orders were confirmed. ... On the balcony of the Metropolitan Cathedral, the Albanian flag was hoisted and waved."/ Memorie.al
Lini një Përgjigje